FREULE JULIE interviews

25/04/11 Koen van Hees © KW Theaterpromotie (i.o. Stadsschouwburg Groningen)
12/03/11 Drop Amsterdam FM >>
10/03/11 NRC Handelsblad © Kester Freriks
09/03/11 Trouw © Anita Twaalfhoven
04/03/11 Brabants Dagblad © Mieske van Eck
03/03/11 OBAlive (presentator Paul Rosenmöller)

Freule Julie’ is een liefdesverhaal dat je leven lang meegaat
"Nadat vorig seizoen Emily Brontës Woeste hoogten  werd omgetoverd tot uitdagend theater voor jongeren, werpt Theater Artemis zich nu aan de hand van gastregisseur Koen De Sutter, op Strindbergs Freule Julie. Niet door er een versimpelde bewerking van te maken, maar door de lat op spannende hoogte te leggen. Onze redactie sprak met De Sutter."

Theater Artemis maakt theater voor jong en oud. Hoe heb je deze klassieker vertaald naar de leefwereld van jongeren?
“Ik heb er eigenlijk zo weinig mogelijk rekening mee gehouden. Ik vind het namelijk aanmatigend van volwassenen om te zeggen hoe jongeren moeten kijken en leren denken of wat goed voor ze is. Ik gebruik de volgende beeldspraak: als je de lat op de grond legt, is er gewoon geen lol aan en als het lastig is om erover te springen, dan wordt het pas leuk!”

Waarom heb je gekozen voor deze klassieker van Strindberg?
“Ik vind het belangrijk niet alleen te doen waar ik zin in heb. Ik heb nu eenmaal gekozen voor het theater en dat kent een lange traditie. Ik vind dat klassiekers gespeeld moeten worden. Het is ons erfgoed. In deze uitvoering is er bijna geen letter geschrapt en de toeschouwers komen mij nadien zeggen hoe modern en hedendaags het is voor een stuk uit 1888. Het mooie aan een klassieker is dat je het stuk je hele leven kunt zien. Je kunt dus ervaren hoe het stuk in de loop der tijd verandert, maar ook hoe je zelf veranderd bent.”

Je zegt in feite dat Freule Julie je hele leven meegaat?
“Zeker. Als je nu vijftien jaar bent en je kijkt naar Freule Julie dan zie je iets dat nog moet komen: het leven, de passies, de grote liefde, maar ook de breuk en het onheilspellende. Als je vijfentwintig bent, zit je daar midden in. Heb je al een paar kinderen op de wereld gezet en je bent vijftig, dan zul je waarschijnlijk verzuchten over wat ze nu allemaal weer uitspoken. Ben je de zeventig gepasseerd dan zal dit liefdesverhaal je wéér op een andere manier raken.”

Freule Julie blijft dus altijd actueel?
“Hoe de acteurs het stuk spelen, maakt het actueel. Ik geloof namelijk niet in de actualisering in de zin van hedendaagse moderne attributen ergens in het stuk plaatsen. Het is het gemoed of de psychologie van de acteurs die de voorstelling naar vandaag vertalen. Het klassenverschil is in ‘Freule Julie’ enorm belangrijk, maar ook relaties, verlangens en ambities in het leven. Dat zijn toch thema's die heel hedendaags, zelfs des levens, zijn.”

Hoe werkt dat klassenverschil door in Freule Julie?
“Zoals je ook in de koningsdrama's van Shakespeare ziet dat de koning verlangt een gewone man te zijn, zo zie je dat Julie naar beneden wil gaan, afstand wil doen van haar adellijke achtergrond, terwijl de knecht Jean zich juist naar boven wil werken. Dat botst uiteraard. Met heel veel passie en pijn. Ze gebruiken elkaar in die liefde. Alsof de liefde een pingpongballetje is. Overigens is het nog niet zo lang geleden dat het klassenverschil een gegeven was in onze maatschappij. Het lijkt verdwenen, maar zo kan ik me moeilijk voorstellen dat een dochter van een grootindustrieel zal huwen met een jongen uit de Bijlmer.” Koen van Hees © KW Theaterpromotie (i.o. Stadsschouwburg Groningen)

De freule verleidt

„Freule Julie is stapelgek vanavond,” zegt de knecht Jean. Zijn ogen schitteren. Hij heeft stiekem naar haar staan gluren terwijl ze onbezonnen danste. Het is feest, midzomernacht in het hoge noorden. De jonge freule voelt de „natuur in haar lichaam razen”. Ze danst, verleidt, pronkt met haar vurig-rode haar. Knecht Jean staat op het punt te trouwen met de dienstbode Kristin. De nacht met Julie krijgt fatale gevolgen. In zijn ogen is zij een gevallen vrouw. Maar hij kan geen weerstand bieden aan haar verlokkingen.

De theaterzaal van de Verkadefabriek in Den Bosch is in blauw licht gehuld. Een reusachtige tafel snijdt de ruimte doormidden. Jean, Julie en Kristin zijn negentiende-eeuws gekostumeerd. Live-muziek begeleidt de handeling, soms verstild als van een hammondorgel, dan weer explosief en opzwepend slagwerk.

De Vlaamse regisseur Koen De Sutter (Gent, 1966) noemt het korte, opzwepende drama Freule Julie (1888) van August Strindberg „een zwart sprookje”. Hij plaatst het welbewust niet in een Scandinavische traditie van lange stiltes en zwaarwichtigheid. Bij hem is Freule Julie geen poppetje, zoals ze in de opvoeringsgeschiedenis vaak wordt getoond, maar een zelfbewuste en zelfstandige vrouw met jongensachtige trekken. Het stuk grijpt terug op een autobiografisch moment uit Strindbergs leven: als jongeman vergreep hij zich eens op een kasteel aan een dienstmaagd. Niet alleen Freule Julie is op deze misstap terug te voeren, ook de roman De paria. Hierin zijn een barones en een rentmeester verbonden in een bedwelmend liefdesspel.

Freule Julie is een van de eerste moderne drama's uit de wereldliteratuur. Tot ver in de negentiende eeuw borduurde het theater door op het volkstoneel, waarin vastomlijnde karakters optraden, zoals de dronkenman, de vader, de dienstmaagd, de gravin. De Sutter: „Julie is een personage dat is opgebouwd uit duizend facetten, dat maakt haar karakter boeiend. Je kunt haar telkens vanuit een andere kant bekijken. Nu eens is zij het verwende meisje dat haar zin wil doordrijven, kort daarop een vrouw die zich wil onttrekken aan zoiets ouderwets maar ook verstikkends als standsverschil. En juist daarom zet ze haar zinnen op de knecht van de graaf.”

Nadrukkelijk wijst hij erop dat de klassenstrijd in Freule Julie niet verdoezeld mag worden. Het gezelschap Artemis uit Den Bosch brengt deze Freule uit met in de hoofdrollen Stefaan Degand als Jean en Alejandra Theus als Julie. Artemis speelt voor jongeren vanaf dertien jaar. Heeft De Sutter daarmee rekening gehouden? „Nee,” antwoordt hij. „Het is onvoorstelbaar wat er borrelt en broeit in de mens zonder ratio, zoals freule Julie in die nacht is. Met alle fatale gevolgen vandien. Beiden worden door de geborneerde gemeenschap verstoten. De strijd tussen de klassen is even belangrijk als de strijd tussen man en vrouw, tussen de laaggeplaatste knecht en de hoogstaande vrouw. Jongeren van nu mogen gerust beseffen dat het nog niet zo lang geleden is dat er klassen waren, lager geplaatsten die afhankelijk zijn van mensen die hoger op de maatschappelijke ladder staan. Dat historisch besef wil ik doorgeven aan de toeschouwers. De knecht wil hogerop, wil ook heer en meester worden, maar zijn afkomst verhindert dat. Het is voor hem onmogelijk uit de put te geraken. Die beklemming spreekt uit het stuk. Bovendien: als je de lat voor jongeren op de grond legt, dan kunnen ze er wel overheen springen, maar wat hebben ze daaraan?”

repetitiebeeld

De Sutter wijst op een theatertraditie zoals die in Rusland of zelfs Finland bestaat, waar hij onlangs zes weken werkte aan een enscenering van De kale zangeres van Ionesco: „In Rusland gaan kinderen al op jonge leeftijd naar een Tsjechov kijken. Dat gebeurt ook in Scandinavië. Eigenlijk moet je het zo zien. Op jonge leeftijd gaan ze naar Freule Julie, en herkennen het liefdesvuur van Julie en de sfeer van zondigheid die haar passie ademt. Later, als ze getrouwd en wie weet gescheiden zijn, zien ze het stuk nog eens. Weer later, op hun zestigste, gaan ze opnieuw keer naar Freule Julie. Inmiddels is zij een verwante geworden, een dierbare vriendin. In het ideale geval vragen ze zich af: ‘Hoe zou het met Freule Julie zijn?’ Elke periode schept zijn eigen interpretatie.”

repetitiebeeld

Die verschillende visies op het stuk ontdekte De Sutter tijdens de eerste lezing ervan met de spelers. Hij legde drie vertalingen naast elkaar. De eerste van dichter Gerrit Kouwenaar uit de jaren zeventig, ernaast die van regisseur en vertaler Karst Woudstra van tien jaar later en tot slot de vertaling die het Utrechtse gezelschap De Paardenkathedraal in 1997 opvoerde. „Dat zijn drie verschillende partituren met opmerkelijke verschillen,” aldus De Sutter. „Bij De Paardenkathedraal was de klassenstrijd weggemoffeld, dat vind ik jammer. Woudstra vertaalde het stuk met veel omhaal van negentiende-eeuwse woordenpraal. Uiteindelijk zijn we uitgekomen bij de strakke vertaling van Kouwenaar.”

In 2009 regisseerde De Sutter het beroemde stemmenspel Onder het Melkwoud (Under Milk Wood) van Dylan Thomas in de vertaling van Hugo Claus tijdens het Zeeland Nazomerfestival. Reusachtige zeecontainers creëerden een klassiek lijsttoneel aan de oever van het donekre Zeeuwse water. De Sutter en zijn medespeler Jan Decleir vertolkten met zijn tweeën het stuk, in de waaiende wind, in het duister van de vallende avond. Dat vereiste een grote concentratie. Onlangs ontstond er een kleine rel in Vlaanderen doordat Decleir tijdens de voorstelling toeschouwers die kuchten of anderszins de aandacht verstoorden, licht vermanend toesprak. Hij verloor zijn concentratie. „Het verbaast me,” zegt De Sutter, „dat de theaterbeleving als sacrale gebeurtenis is verdwenen. Het publiek is steeds luidruchtiger geworden. Je kunt geen echte stiltes meer scheppen en het evenmin helemaal donker maken in de zaal. De verlichte bordjes die naar de nooduitgang wijzen, verhinderen dat. Stilte maakt mensen onrustig, ze kunnen het niet goed verdragen, daarom gaan ze hoesten. Maar theater komt juist voort uit stilte en donkerte. Als er eerst stilte is, kunnen er stemmen gaan klinken. En als er eerst donkerte heerst, kun je langzaam licht laten ontstaan. In de tijd van nu is stilte zeldzaam geworden. Theater wordt geboren uit donkerte en stilte.”

 
Koen De Sutter

Nog eens verwijst De Sutter naar Finland: met verbazing moest hij constateren dat daar jaarlijks 3 miljoen theaterkaarten worden verkocht op een bevolking van 5,3 miljoen. Hardop vraagt hij zich af: „Waarom gaan mensen naar het theater?” Zelf geeft hij het antwoord: „Al heeft bijna iedereen thuis de beschikking over een home movie, toch gaan mensen naar de bioscoop om de gedeelde betovering van een film te ondergaan; en dat geldt ook voor theater.” Voor De Sutter is het besef van een theatertraditie belangrijker dan het actualiseren van een stuk: „Als ik het woord „actueel” hoor, dan huiver ik. Een liefdesverhaal als dit bewijst dat het de tand des tijds heeft doorstaan. Het is de acteur die een toneelstuk actueel maakt. Niet de buitenkant, geen mobiele telefoons of zo. Of Freule Julie plaatsen in een disco. Ik wil de toeschouwer zijn of haar eigen verbeelding gunnen.” 10 maart 2011 NRC Handelsblad - Kester Freriks

Donker sprookje heeft ook volwassenen wat te bieden
In het jeugdtheater is het bewerken van klassiekers uit het volwassenenrepertoire voor een kinderpubliek niets nieuws. Meestal gaat het om een verkorte versie waarin de gebeurtenissen worden bekeken door de bril van een kind. Maar Theater Artemis speelt Freule Julie van August Strindberg, over de freule die aan het eind van de negentiende eeuw radeloos verliefd raakt op haar huisknecht Jean, met de integrate tekst voor een publiek vanaf dertien jaar. De Vlaamse regisseur Koen De Sutter vindt het niet nodig concessies te doen aan een jong publiek. „Theater mag mysterieus zijn en je hoeft niet alles tebegrijpen. Als je de lat te laag legt, is het niet spannend en hebben jongeren geen zin er overheen te springen. Je kunt een stuk als Freule Julie meerdere keren in je leven zien: als opstandige tiener, als gescheiden veertiger of na je pensioen. Je ontdekt steeds weer iets nieuws in dit liefdesverhaal."

In die zin noemt hij zijn voorstelling leeftijdloos. Een pauze ontbreekt: „Freule Julie is als een roes en daar moet het publiek niet tussentijds uitstappen:" Ook Strindberg verzette zich destijds hevig tegen pauzes in het theater, vertelt hij, omdat zijn publiek dan dronken terugkwam. Wat fascineert De Sutter in deze klassieker? „Te zien hoe de
personages hun rationaliteit loslaten, dat er dingen gebeuren die ze niet in de hand hebben. In een nacht maken ze elkaar het hoofd zot. Ze spelen pingpong met de liefde, een spel van aantrekken en afstoten. Julie is de meerdere van Jean maar nadat ze voor hem is gevallen, vernedert hij haar. Aan het slot is zij alles kwijt en pleegt zij zelfmoord. Het is een donker sprookje. Ik beschouw Strindberg als de grondlegger van het moderne theater. In een periode waarin het toneel vaak werd bevolkt door eenduidige personages als 'de dronkaard' of 'de gierigaard', liet hij menselijke personages in al hun nuances zien."

Het stuk laat ook een klassenstrijd zien: „Ik vind het belangrijk jongeren hierover historisch besef bij te brengen, te laten zien dat het past in een emancipatiebeweging. Het zou kunnen afschrikken, zo'n gedateerd toneelstuk over een meesteres en haar knecht. Maar als je ziet welke films veel publiek trekken, zijn dat vaak ook historische films." Acteurs Alejandra Theus en Stefaan Degand balanceren met hun gedurfde spel op het scherp van de snede, belooft De Sutter. Als de voorstelling begint is het Midzomernacht en de boeren op het landgoed van de graaf vieren feest.
Freule Julie is alleen thuis en haar verloving is net verbroken. Zij kan de vrolijke massa niet weerstaan. Al dansend stort ze zich in de armen van knecht Jean. 9 maart 2011 © Trouw - Anita Twaalfhoven

De onmogelijke liefde van Freule Julie
Alejandra Theus speelt hoofdrol in negentiende-eeuws drama van Strindberg.

Na Woeste Hoogten van Emily Brontë duikt Theater Artemis opnieuw in de negentiende eeuw. Alejandra Theus speelt de hoofdrol in Freule Julie van Strindberg.

Strindberg spelen voor een publiek vanaf 13 jaar. Je moet maar durven. Theater Artemis in Den Bosch heeft de tanden gezet in de klassieker Freule Julie van de Zweedse schrijver August Strindberg (1849-1912). Een drama over standsverschil, liefde en strijd tussen de seksen. Standsverschil en klassenstrijd zullen de jeugd niet zo veel zeggen. Maar als je die begrippen vertaalt naar status en succes snapt elke jongere het, denkt Artemis. Het stuk in de regie van Koen De Sutter gaat zaterdag 12 maart in première in de Verkadefabriek in Den Bosch.

Alejandra Theus, die voor haar rol in ‘Woeste hoogten, rusteloze zielen’ een Zilveren Krekel kreeg, speelt de hoofdrol. Het is al weer het vijfde stuk van Artemis, waarin de Vlaamse actrice een belangrijke rol heeft. „Mooie kansen krijg ik hier”, zegt ze na een repetitie Theater Artemis. „Het voelt als een warm bad voor mij. Een droomrol in Woeste Hoogten (winnaar Goude Krekel, MvE) en een duet om van te dromen met Bert Luppes in Mouchette. En nu Freule Julie naast Stefaan Degand (de knecht Jean) en Sarah Jonker als Jeans verloofde Kristin.” De rol lijkt Theus op het lijf geschreven: „Ik draag in de voorstelling een prachtige lange pruik en een japon met een (echt) zadel. Ik moet op en top vrouw zijn. Een vrouw dat niet beseft wat ze aanricht met haar uiterlijk.”

„Julie heeft wel wat weg van Cathy uit Woeste Hoogten”, bevestigt Theus. „Voor mij is het de kunst haar anders te laten zijn.” Beide vrouwen zijn vitaal. Julie wil de hele tijd tegen grenzen aanbotsen. Ze is roekeloos en zo vitaal dat ze de wereld wel kan opvreten.” Het is echt teksttoneel met weinig handeling, een drama, waarbij je snel het risico loopt dat het melodrama wordt, denkt Theus. Het lijkt een moeilijk stuk voor jongeren vanaf dertien, maar de muziek van componist en toetsenist William Bakker en slagwerker Jens Bouttery trekt het wel naar het hier en nu, legt Theus uit. „Als iets heel spannend is, spelen zij juist tegen die sfeer in. En wij doen als acteurs ook mee met de muziek. Stefaan Degand speelt trombone en we trommelen op van alles en nog wat.” „De knecht en de freule ontmoeten elkaar in enkele seconden van vleselijke lust, maar ze begrijpen niets van de ander”, zegt Theus. „Hij wil hogerop. Zij verlaagt zich. Eigenlijk zijn ze allebei heel eenzaam. En er is ook wel sprake van liefde. Onmogelijke liefde.” 4 maart 2011© Brabants Dagblad - Mieske van Eck

OBAlive Zendtijd

PS de repetitiebeelden (van Raymond Mallentjer) zijn niet voor publicatie - niet rechtenvrij