AUGUST STRINDBERG

FREULE JULIE

door Peter Anthonissen

‘Dit stuk zal de tand des tijds doorstaan,’ sprak Strindberg opgetogen en zonder valse bescheidenheid over Freule Julie, en gelijk had hij. Van de om en bij zestig drama’s die hij schreef is Freule Julie het meest opgevoerd. Het stuk geldt als schoolvoorbeeld van naturalistisch theater*, maar kondigt ook het modernisme aan.

Grote kunstenaars zijn per definitie aardige mensen. Althans, zo stel ik het me graag voor. De werkelijkheid is helaas wel eens anders. Of de Zweed August Strindberg (1849-1912) een innemende man was, dat valt te
betwijfelen. Zijn enorme gedrevenheid, die hem zo hongerig maakte naar elke vorm van kunst en wetenschap, gaf hem ongetwijfeld iets aantrekkelijks. Maar zijn geldingsdrang, ziekelijke jaloezie en achtervolgingswaanzin vormden evenzoveel ergernis voor zijn omgeving. Strindberg teerde daarop. Hij gedijde het best als hij van het leven een strijd kon maken. En de neerslag daarvan is te vinden in zijn stukken.

In de eenakter Freule Julie (in het Zweeds: Fröken Julie, 1888) speelt zich een dubbele strijd af: een strijd tussen de klassen en een strijd tussen de seksen. Als zoon van een scheepsmakelaar uit een gegoede familie en een  dienster, was hij met beide vertrouwd. Op zijn zevende ging hij naar een school met vooral kinderen uit de hogere klasse, waartussen hij zich al gauw te min voelde. Vier jaar later kwam hij op een school met meestal arme kinderen terecht, wat hij als een belediging ervoer. Ook in zijn verhoudingen met vrouwen was Strindberg niet bepaald gelukkig. Driemaal trouwde hij, en de voornaamste reden dat zijn huwelijken überhaupt enige tijd stand hielden, was dat hij ze liefst van op een zekere afstand beleefde. In zijn eerste huwelijk met de Finse Siri von Essen,
kwamen de verschillende spanningsvelden samen. Von Essen was van adel, en hun huwelijk liep onder meer spaak op het feit dat Strindberg haar van ontrouw met een huisvriendin verdacht. Niet toevallig schreef hij de rol van Freule Julie met Von Essen in gedachten. Net als Strindberg en Von Essen, raken Jean en Julie verstrikt in een continu gevecht. Omdat ze er niet in slagen om zich aan hun milieu te onttrekken, biedt enkel de dood een uitweg.

Als slotsom is dat typisch naturalistisch. De levendige manier echter waarop Strindberg zijn personages neerzet, onttrekt hen aan dat strakke denkkader. In zijn voorwoord tot het stuk schrijft hij: ‘Mijn zielen (karakters) zijn
conglomeraten van voorbije en nog durende cultuurstadia, stukjes uit boeken en kranten, flarden van mensen, uit feestkleren gescheurde lappen, inmiddels lompen geworden, precies zoals de ziel in elkaar geflanst is.’ Met zijn overtuiging dat de mens geen homogene identiteit bezit, maar grillig is samengesteld uit verscheidene deeltjes, loopt Strindberg vooruit op het modernisme. In de loop van de twintigste eeuw drong dit idee op verschillende manieren door in de kunst — en dus ook in het theater. In zijn voorwoord brengt Strindberg meer sympathie op voor Jean — die lager op de sociale ladder staat — dan voor Julie.

Laat dat nog een naturalistische reflex zijn, want in werkelijkheid laten beide figuren meerdere invalshoeken toe, en dat maakt het stuk vandaag de dag nog zo speelbaar.

* theater dat de werkelijkheid zo natuurgetrouw mogelijk, zonder enige idealisering, wil weergeven.

(Onder meer geïnspireerd op Egil Törnqvists inleiding tot August Strindberg: Freule Julie en andere
eenakters, International Theatre Bookshop, Amsterdam, 1986)